Ο βάτραχος μέσα στο νερό

Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα ιστορία, που είναι ενδεχόμενο να μην είναι αληθινή.
Μέσα σε ένα δοχείο με βρασμένο νερό, πετάμε ένα βατραχάκι. Η στάθμη του νερού είναι χαμηλότερη από το ύψος του βατράχου. Ακαριαία το βατραχάκι δίνει έναν πήδο και πετάγεται έξω από το δοχείο με το βρασμένο νερό.
Το ίδιο βατράχι τοποθετείται σε ένα δοχείο με δροσερό νερό, που η στάθμη του πάλι είναι χαμηλότερη από το ύψος του σώματός του. Το βατράχι βρίσκεται μέσα στο στοιχείο του , το νερό, δεν έχει κανέναν λόγο να μην παραμείνει μέσα στο δοχείο και να απολαύσει την εμπειρία. Αρχίζουμε να θερμαίνουμε σταδιακά το δοχείο με το νερό, που μέσα είναι αραχτός ο βάτραχος, με αποτέλεσμα το νερό να αρχίσει να γίνεται περισσότερο θερμό. Που και που φαίνεται πως η επαφή με το ζεστό νερό ενοχλεί τον βάτραχο, αλλά μάλλον γρήγορα εγκλιματίζεται και το συνηθίζει, επειδή συνεχίζει να είναι ξαπλωμένος μέσα στο νερό. Κάποια στιγμή το νερό αρχίζει να βράζει, οπότε και είναι πολύ αργά για το βατράχι, να πηδήξει έξω το νερό. Ακινητοποιείται. Και το βατράχι βράζει ζωντανό!
Η συνήθεια λοιπόν καμιά φορά είναι ο καλύτερος υπηρέτης, αλλά γρήγορα μπορεί να γίνει απαίσιος δυνάστης. Όταν οι αλλαγές εξελίσσονται με αργό ρυθμό, δεν μπορούμε να τις διακρίνουμε εύκολα, με αποτέλεσμα να επαναπαυόμαστε σε μία κατάσταση, όπως και ο βάτραχος που σιγοκάηκε. Οι σταδιακές αλλαγές είναι δύσκολα παρατηρήσιμες, μας κάνουν να πιστεύουμε πως όλα είναι καλά, αλλά ακόμη κι αν μας ενοχλήσουν λίγο, πιστεύουμε πως είναι απλά θέμα χρόνου να επανέλθουν τα πράγματα στην πρότερη καλή κατάσταση. Εθελοτυφλούμε και παραμένουμε απαθείς, όμως το νερό ζεσταίνεται κάθε λεπτό!
Συνήθως αυτό που μας κινητοποιεί, ώστε να αλλάξουμε κάτι στον εαυτό μας, είναι ο πόνος, η θερμοκρασία όπου νιώθουμε, ότι βράζουμε. Ο πόνος λειτουργεί σαν συναγερμός και ειδοποιεί για άμεση δράση, αλλά αν εμείς κωφεύσουμε στον συναγερμό, μπορεί να μην βρούμε τον χρόνο να κινητοποιηθούμε, όταν πλέον το αποφασίσουμε.
Η απόφαση για αλλαγή δεν είναι μία εύκολη υπόθεση. Όταν αλλάζουμε, αποχωριζόμαστε το παλιό, που μας είναι πλέον άχρηστο, αλλά γνώριμο και οικείο, ενώ παράλληλα πηγαίνουμε σε κάτι καινούργιο, που μας είναι ακόμα άγνωστο. Οι άνθρωποι συχνά προτιμάμε τη βεβαιότητα της δυστυχίας, παρά την δυστυχία της αβεβαιότητας.
Αυτό που είναι γνώριμο, μας προσφέρει ασφάλεια και μας παρηγορεί. Όμως, ταυτόχρονα μπορεί να αποτελέσει και παγίδα.

Η πραμάτεια του διαβόλου

Ο διάβολος, προκειμένου να ξεσκαρτάρει το στοκ των αποθηκών του, αποφάσισε ξεφορτωθεί αρκετούς πειρασμούς, που είχε στο απόθεμα του. Έβαλε αγγελία στις εφημερίδες, και άρχισαν να έρχονται πελάτες στο εργαστήριό του.
Είχε μεγάλο απόθεμα σε πέτρες, για να σκοντάφτουν οι ενάρετοι, σε καθρέπτες, για να αυτοθαυμάζονται όσοι το επιθυμούν, σε πονηρά και λάγνα θεάματα!
Την προσοχή των περισσότερων υποψηφίων πελατών τραβούσαν αντικείμενα, όπως στιλέτα με κυρτή λεπίδα, που μπορούν να καρφωθούν στην πλάτη του άλλου και μαγνητόφωνα, για να καταχωρούνται κουτσομπολιά, διαδόσεις και συκοφαντίες.
- Μην ανησυχείτε για την τιμή, φώναζε ο διάβολος στους υποψήφιους πελάτες. Πάρτε το σπίτι σήμερα και πληρώστε αν κι όποτε μπορείτε!
Ένας από τους επισκέπτες παρατήρησε τρία εργαλεία, που βρίσκονταν σε μια γωνία, φαινόταν να είναι αρκετά φθαρμένα και δεν προσέλκυαν την προσοχή. Παρόλα αυτά η τιμή τους φαινότανε πολύ ακριβή. Περίεργος, ζήτησε να μάθει, γιατί συνέβαινε αυτό.
- Είναι φθαρμένα, επειδή είναι αυτά, που χρησιμοποιώ περισσότερο από όλα, απάντησε γελώντας ο διάβολος. Αν τραβούσαν την προσοχή, οι άνθρωποι θα γνώριζαν, πώς να προστατεύουν τον εαυτό τους και κανείς δεν θα τα αγόραζε. Και τα τρία αξίζουν την τιμή, που ζητώ από τους πελάτες. Το ένα είναι η αμφιβολία, το άλλο είναι το αίσθημα κατωτερότητας και το τρίτο είναι η πικρία. Όλοι οι άλλοι πειρασμοί κάποιες φορές αποτυγχάνουν, αλλά αυτοί οι τρεις πετυχαίνουν πάντα!

Το προπατορικό αμάρτημα κάπως διαφορετικά

Κάποιες φυλές, έχουν προσαρμόσει σύμφωνα με τις δικές τους παραδόσεις την ιστορία της Εύας και του φιδιού, που την παρέσυρε στο προπατορικό αμάρτημα:
Η Εύα περπατούσε στον κήπο της Εδέμ, όταν το φίδι σύρθηκε κοντά της.
- Φάε αυτό το μήλο, είπε το φίδι.
Η Εύα, τηρώντας την εντολή του Θεού, αρνήθηκε.
- Φάε αυτό το μήλο, επέμεινε το φίδι, γιατί πρέπει να γίνεις η πιο όμορφη γυναίκα του κόσμου, για να σε αγαπάει παντοτινά ο άντρας σου!
- Μα είμαι η πιο όμορφη γυναίκα, είπε η Εύα, γιατί δεν υπάρχει καμιά άλλη στον κόσμο εκτός από μένα.
Το φίδι γέλασε:
- Εδώ κάνεις λάθος, φυσικά και δεν είσαι η μόνη γυναίκα στον κόσμο.
Καθώς η Εύα δεν πίστεψε σε αυτό που της είπε το φίδι, εκείνο την οδήγησε στην κορυφή ενός λόφου, όπου βρισκόταν ένα πηγάδι.
- Η γυναίκα βρίσκεται μέσα σε αυτή την σπηλιά. Ο Αδάμ την έκρυψε εδώ, για να μην μπορέσεις να την βρεις!
Η Εύα έσκυψε πάνω από το πηγάδι και αντίκρισε μια πανέμορφη γυναίκα, να την κοιτάζει με μεγάλα εκφραστικά μάτια. Ακριβώς εκείνη τη στιγμή, σε εκείνο το σημείο, η Εύα έφαγε το μήλο, που της πρόσφερε το φίδι!
Σύμφωνα με τις παραδόσεις των φυλών, που λένε την παραπάνω ιστορία, όσοι αναγνωρίζουν τον εαυτό τους, στην αντανάκλαση του νερού του πηγαδιού, παύουν να τον φοβούνται κι επιστρέφουν στον Παράδεισο!

Ο Αναζητητής της Αλήθειας

Ένας άνθρωπος, σ’ όλη του τη ζωή έψαχνε την Αλήθεια και δεν μπορούσε να τη βρει. Πέρασε απ’ όλες τις χώρες του κόσμου, βρέθηκε στις χώρες του Βορρά, στις χώρες του Νότου και της Δύσης χωρίς αποτέλεσμα.
Κάποια φορά που βρέθηκε σε μια μικρή χώρα της Ανατολής, ένοιωσε κουρασμένος και απελπισμένος και κάθισε κοντά στην είσοδο μιας σπηλιάς. Ξαφνικά, από το εσωτερικό της σπηλιάς ακούστηκε κάποιος θόρυβος σαν γρύλισμα. Ο άνθρωπος σηκώθηκε και πλησίασε την είσοδο με ένα ξίφος στο χέρι. Ξεχώρισε μια σκοτεινή μορφή, που του φάνηκε, ότι ανήκε σε γυναίκα. Μπήκε στη σπηλιά, όπου βασίλευε φοβερή δυσοσμία. Όταν τα μάτια του συνήθισαν στο σκοτάδι, είδε πράγματι μια γυναίκα, γριά και αποκρουστική, ρυτιδιασμένη, τριχωτή και βρωμερή.
Εκείνη, σήκωσε προς το μέρος του τα θολά μάτια της και τον ρώτησε, τι θέλει.
– Αναζητώ την Αλήθεια, απάντησε εκείνος.
– Τη βρήκες, του είπε η γριά.
– Εσύ είσαι η Αλήθεια;
– Ναι.
– Πώς μπορώ να είμαι σίγουρος;
Εκείνη του έδωσε αποδείξεις. Ήξερε τα πάντα για αυτόν, το όνομά του, την ηλικία του, τις περιπέτειές του. Ο άνθρωπος έμεινε αποσβολωμένος και απογοητευμένος, ρώτησε με αμηχανία:
– Είσαι τόσο άσχημη! Ποτέ δεν είχα συναντήσει τίποτα πιο τρομερό από εσένα. Όμως όλοι θέλουν, να σε γνωρίσουν! Θα με ρωτήσουν! Πρέπει να τους πω κάτι! Τι να τους πω;
– Πες τους ψέματα, είπε η Αλήθεια, πες τους ότι είμαι νέα και ωραία, και όλοι θα σε πιστέψουν!

Ο σαμουράι και η γάτα

Ένας σαμουράι, άγριος πολεμιστής, ψάρευε πλάι σ’ ένα ποτάμι. Έπιασε ένα ψάρι και ετοιμάζονταν να το ψήσει, όταν ένας γάτος, που ήταν καταχωνιασμένος κάτω από έναν θάμνο, έδωσε ένα σάλτο και του έκλεψε τη λεία του. Οργισμένος ο σαμουράι έβγαλε το σπαθί του, ζύγωσε τον γάτο και τον έκοψε στα δύο. Ο πολεμιστής αυτός ήταν ένθερμος βουδιστής και άρχισε να κατατρύχεται από τύψεις, επειδή είχε σκοτώσει ένα πλάσμα της φύσης.
Στην διαδρομή του σαμουράι προς το σπίτι του, το θρόισμα του ανέμου στα αυτιά του ακουγότανε σαν νιαούρισμα, το ίδιο τού ακουγότανε και ο θόρυβος των βημάτων του στη γη, όποιον άνθρωπο συναντούσε στον δρόμο, νόμιζε πως εκείνος νιαούριζε, στα βλέμματα των παιδιών, που έπαιζαν στις αυλές των σπιτιών τους, ο σαμουράι νόμιζε πως έβλεπε νιαουρίσματα.
Τις άλλες μέρες οι φίλοι του επίσης φαινότανε, πως νιαούριζαν αδιάκοπα, σαν τους πλησίαζε. Σ’ όλους τους τόπους, σε όλες τις περιστάσεις, ακούγονταν σπαραξικάρδια νιάου. Τις νύκτες ο σαμουράι ονειρευόταν μονάχα νιάου. Κάθε ήχος, κάθε σκέψη, κάθε πράξη της ζωής του μεταμορφωνόταν σε νιάου!
Η κατάστασή του ολοένα χειροτέρευε. Η ιδεοληψία του τον καταδίωκε και τον βασάνιζε δίχως ανάπαυλα, ακατάπαυστα. Επειδή δεν μπορούσε να βγάλει πέρα όλα αυτά τα νιάου, πήγε σ’ έναν ναό για να ζητήσει συμβουλή από ένα γέρο δάσκαλο του Ζεν.
- Σας παρακαλώ, σας παρακαλώ, λυτρώστε με, βοηθείστε με, τον ικέτεψε.
Ο δάσκαλος Ζεν του αποκρίθηκε:
- Εσείς, ένας πολεμιστής, πως μπορέσατε να πέσετε τόσο χαμηλά; Αν δεν είστε σε θέση να κατανικήσετε μόνος σας όλα αυτά τα νιάου, τότε σας αξίζει μονάχα ο θάνατος. Δεν έχετε άλλη λύση παρά να κάνετε χαρακίρι. Εδώ και τώρα, μπροστά μου. Παρόλα αυτά, είμαι ταγμένος στο Θεό και σας λυπάμαι. Μόλις αρχίσετε να ανοίγετε την κοιλιά σας, θα σας κόψω το κεφάλι με το σπαθί μου, για να συντομεύσω το μαρτύριό σας!
Ο σαμουράι δέχτηκε και, παρόλο που φοβόταν το θάνατο, ετοιμάστηκε για το τελετουργικό χαρακίρι. Όταν όλα ήταν έτοιμα, ανακάθισε στα γόνατά του, κράτησε το στιλέτο με τα δυο του χέρια και το έστρεψε προς την κοιλιά του.
Ορθός πίσω του, ο Δάσκαλος κράδαινε το δικό του σπαθί:
- Ήρθε η ώρα, του είπε. Εμπρός.
Αργά ο σαμουράι ακούμπησε τη μύτη του σπαθιού πάνω στην κοιλιά του. Πριν προλάβει να σπρώξει το στιλέτο, για να αρχίσει να τρυπάει την σάρκα του, ο Δάσκαλος πήρε ξανά το λόγο:
- Εξακολουθείτε να ακούτε νιαουρίσματα;
- Μπα, όχι τώρα πια. Στ’ αλήθεια, όχι!
- Τότε, αν δεν υπάρχουν πια νιάου, δε χρειάζεται να πεθάνετε.
Στην πραγματικότητα, όλοι μας είμαστε ίδιοι με τούτον τον σαμουράι. Αγχώδεις, βασανισμένοι, φοβισμένοι και διστακτικοί. Τα πάντα μας ταράζουν, ακόμη και το πιο μικρό. Είναι γιατί προσπαθούμε να τοποθετήσουμε τον ψεύτικο εαυτό μας ψηλά, σε ένα δήθεν επίπεδο κι οτιδήποτε θεωρούμε, πως δεν ταιριάζει με το επίπεδό αυτό, γίνεται ένα νιάου, που μας βασανίζει. Όλα όμως τα αυτά τα φανταστικά προβλήματα που μας ταλαιπωρούν, δεν έχουν τη σπουδαιότητα, που τους αποδίδουμε.
Απέναντι στο θάνατο, τι είναι πραγματικά πιο σημαντικό;

Για καλό ή για κακό

Ένας φτωχός γέρος ξυλοκόπος κι ο νεαρός γιος του ζούσαν σε μια μικρή καλύβα έξω από ένα χωριό. Κάθε μέρα, ξυπνούσαν με την αυγή και πήγαιναν στο δάσος για να κόψουν ξύλα. Αργά το απόγευμα, τα φόρτωναν σε ένα κάρο και τα κουβαλούσαν στο χωριό, όπου τα πουλούσαν για μερικά νομίσματα.
Το άλογο που τραβούσε το κάρο ήταν πανέμορφο, και τόσο εντυπωσιακό, ώστε οι φήμες για τη δύναμη και την ομορφιά του είχαν εξαπλωθεί σε ολόκληρο το βασίλειο.
Κάποια μέρα, ένας πρίγκιπας ήρθε στο χωριό αναζητώντας το θρυλικό ζώο. Όταν ο γερο-ξυλοκόπος έφτασε οδηγώντας το κάρο, ο πρίγκιπας εντυπωσιάστηκε τόσο πολύ, ώστε προσπάθησε να αγοράσει το άλογο, προσφέροντας ένα μεγάλο χρηματικό ποσό. Ο γέρος, όμως απάντησε ευγενικά, πως δεν είχε καμία διάθεση, να πουλήσει το αγαπημένο του ζώο. Ευχαριστώντας τον πρίγκιπα για τη γενναιόδωρη προσφορά του, άφησε το χωριό και επέστρεψε στο σπίτι του.
Οι χωριάτες έκριναν πως ο ξυλοκόπος ήταν ηλίθιος, αφού με τα χρήματα του πρίγκιπα αυτός κι ο γιος του θα μπορούσαν να ζήσουν άνετα για όλη την υπόλοιπη ζωή τους.
Μερικές βδομάδες αργότερα, ο γέρος κι ο γιος του ξύπνησαν μια μέρα και ανακάλυψαν, πως το άλογο είχε εξαφανιστεί. Αναγκάστηκαν να σύρουν το κάρο μέχρι το χωριό με τα πόδια. Όταν οι χωριάτες τους είδαν, άρχισαν να κοροϊδεύουν λέγοντας:
- Τα είδες, γέρο; Είχαμε δίκιο. Ήσουν ηλίθιος, που δεν πήρες τα λεφτά του πρίγκιπα, επειδή με αυτή τη συμφορά που σου έτυχε, δεν έχεις πια ούτε λεφτά, ούτε άλογο.
- Αν είναι συμφορά αυτό που μου έτυχε, δεν το ξέρω, είπε ο γέρος. Ξέρω μονάχα, πως το άλογό μου εξαφανίστηκε.
- Τι μας λες τώρα; Αν δεν είναι αυτό συμφορά, τότε ποιο είναι;
Ο γέρος απλώς σήκωσε τους ώμους και γύρισε στην καλύβα με το γιο του.
Πέρασαν κάμποσες μέρες, ώσπου ένα πρωί, την ώρα που ανέτελλε ο ήλιος, ο γέρος κοίταξε έξω από την πόρτα του και είδε με έκπληξη, πως το άλογό του είχε επιστρέψει, φέρνοντας μαζί του δέκα πανέμορφες άγριες φοράδες. Μαθαίνοντας τα νέα, οι χωριάτες έτρεξαν στον ξυλοκόπο λέγοντας:
- Γέρο, τελικά είχες δίκιο. Δεν ήταν συμφορά και ατυχία, που έχασες το άλογό σου, αλλά αποδείχθηκε μεγάλο καλό για εσένα! Τώρα έχεις αρκετά άλογα, που μπορείς να πουλήσεις!»
- Δεν ξέρω αν είναι καλό, που απόκτησα τόσα άλογα, απάντησε ο γέρος. Το μόνο που ξέρω είναι ότι χαίρομαι, επειδή το άλογό μου ξαναγύρισε και δεν θα χρειάζεται πλέον να σέρνουμε ο γιος μου κι εγώ το κάρο.
- Ασφαλώς και είναι καλό, είπαν οι χωριάτες. Πώς μπορείς να μην το αντιλαμβάνεσαι;
Ξανά ο γέρος γύρισε την πλάτη του κι απομακρύνθηκε, αφήνοντάς τους να σχολιάζουν.
Μια εβδομάδα μετά την επανεμφάνιση του αλόγου, ο γιος του γέρου έπεσε από μια φοράδα, που προσπαθούσε να ημερέψει και τραυματίστηκε βαριά. Μόλις έμαθαν τα νέα, οι χωριάτες έτρεξαν στην καλύβα.
- Γέρο, του είπαν, πάλι είχες δίκιο. Αποδείχθηκε πως ήταν μεγάλη ατυχία, που το άλογό σου έφερε μαζί του τις άγριες φοράδες. Τώρα ο γιος σου θα μείνει όλη του τη ζωή σακάτης και δε θα μπορεί, να σε βοηθήσει στη δουλειά.
- Δεν ξέρω αν είναι ατυχία, απάντησε ο γέρος. Ξέρω μόνο, πως ο γιος μου χτυπήθηκε βαριά. Ποιος ξέρει, τι μπορεί να βγει από κάτι τέτοιο;
Όμως οι χωριάτες συνέχιζαν να επιμένουν, πως ήταν φοβερή ατυχία.
Αρκετούς μήνες αργότερα, στην χώρα που ζούσαν, ξέσπασε πόλεμος. Στρατολόγοι ήρθαν στο χωριό και μάζεψαν όλους τους νεαρούς, που μπορούσαν να πολεμήσουν. Όλους, εκτός από έναν. Άφησαν πίσω το γιο του ξυλοκόπου, που κούτσαινε και δεν μπορούσε φυσικά να γίνει στρατιώτης.
Οι χωριάτες πήγαν και πάλι να βρουν το γέρο με δάκρυα στα μάτια.
- Γέρο, πάλι είχες δίκιο, του είπαν. Δεν ήταν ατυχία, που ο γιος σου έπεσε και χτύπησε. Ήσουν πολύ τυχερός, επειδή τώρα θα τον έχεις κοντά σου, ενώ οι δικοί μας γιοι κινδυνεύουν να σκοτωθούν στον πόλεμο και να μη τους ξαναδούμε ζωντανούς.
- Δε θα μάθετε λοιπόν ποτέ, συγχωριανοί μου, τους είπε ο γέρος με μια βαθιά συμπόνια στη φωνή του. Εμείς οι άνθρωποι δεν ξέρουμε ποτέ αρκετά, για να κρίνουμε αν ένα πράγμα είναι ευλογία ή συμφορά, τη στιγμή που αυτό συμβαίνει. Μονάχα ο Θεός μπορεί να το γνωρίζει, επειδή μόνο Αυτός το επιτρέπει να γίνει!

Το χρώμα του μπουφάν

Κάποια μέρα, ο καθηγητής της φωτογραφίας, στη διάρκεια του μαθήματος, ρώτησε τους σπουδαστές του,
- Τι χρώμα είναι το μπουφάν που φοράει η Κέιτι;
- Είναι κόκκινο, απάντησαν οι σπουδαστές.
- Ορκίζεστε ότι το χρώμα είναι κόκκινο κι ότι δεν μπορεί να αλλάξει;
- Ορκιζόμαστε! Μόνο αν το βάψουμε με άλλο χρώμα, θα αλλάξει από κόκκινο το μπουφάν, διαβεβαίωσαν οι σπουδαστές.
- Τόσο σίγουροι λοιπόν είσαστε!
Ο καθηγητής προχώρησε στα παράθυρα της αίθουσας, τράβηξε τις βαριές κουρτίνες και σκοτάδι έπεσε στην αίθουσα. Αμέσως μετά ο καθηγητής πάτησε έναν διακόπτη και λευκό φως πλημμύρισε την αίθουσα. Ο καθηγητής ρώτησε ξανά:
- Συνεχίζετε να βλέπετε κόκκινο το χρώμα του μπουφάν;
- Βεβαίως, απάντησαν οι σπουδαστές.
Ο καθηγητής πίεσε έναν διαφορετικό διακόπτη και στη συνέχεια άρχισε να φωτίζει διαδοχικά την αίθουσα με διαφορετικό χρώμα φωτός κάθε φορά, ρωτώντας τους σπουδαστές του, αν συνεχίζουν να βλέπουν να είναι κόκκινο το μπουφάν της Κέιτι.
Παραξενεμένοι εκείνοι απαντούσαν πως δεν έβλεπαν να είναι το μπουφάν κόκκινο, αλλά ανάλογα με το χρώμα του φωτός, που διέλυε το σκοτάδι της αίθουσας, βλέπανε και το μπουφάν να αλλάζει χρώμα και να φαίνεται μπλε, μωβ κλπ.
- Πιστεύω να καταλάβατε, είπε ο καθηγητής, πως το μπουφάν της Κέιτι μπορεί να αλλάξει διάφορα χρώματα, χωρίς κατ’ ανάγκη να βαφεί με μπογιά. Να θυμάστε πως αυτό που είδατε σήμερα, συνέχισε να μιλάει ο καθηγητής, δεν ισχύει μόνο στο χρώμα, αλλά ισχύει και στην ίδια τη ζωή. Να μην είσαστε λοιπόν ποτέ απόλυτα σίγουροι, πως τα πράγματα είναι όπως τα αντιλαμβάνεστε, αλλά να μπορείτε να έχετε μυαλό ανοικτό και να ακούτε τις απόψεις, που υποστηρίζουν κάτι διαφορετικό από αυτό που βλέπετε και πιστεύετε. Βλέπετε καμιά φορά τα πράγματα αλλάζουν, επειδή αλλάζουν οι συνθήκες γύρω τους, οπότε αυτό που γνωρίζατε σαν αλήθεια, να έχει διαφοροποιηθεί με την έλευση νέων δεδομένων ή την τοποθέτησή του σε διαφορετικό πλαίσιο. Αν λοιπόν ερευνήσετε και ανακαλύψετε, πως ότι γνωρίζατε έχει πάψει να ισχύει, μην ντραπείτε να το δεχθείτε και να υιοθετήσετε την νέα γνώση, αλλιώς να συνεχίζετε να πιστεύετε, ότι μέχρι εκείνη τη στιγμή γνωρίζατε και συνεχίστε την πορεία σας.